بلفاروپلاستی یا جراحی زیبایی پلک، یکی از روش‌های جراحی برای اصلاح پوست اضافه، برجستگی چربی و برخی تغییرات مرتبط با افزایش سن در پلک‌هاست. این جراحی می‌تواند روی پلک بالا، پلک پایین یا هر دو انجام شود. بااین‌حال، تکنیک بلفاروپلاستی برای همهٔ بیماران یکسان نیست و باید بر اساس وضعیت پوست، چربی، عضلات، ساختارهای نگهدارندهٔ پلک و سلامت سطح چشم انتخاب شود.
در بلفاروپلاستی پلک بالا، هدف معمولاً برداشتن پوست اضافه و در صورت نیاز اصلاح برجستگی چربی یا افتادگی غدهٔ اشکی است. در جراحی پلک پایین، علاوه بر اصلاح برجستگی چربی و پوست اضافه، حفظ حمایت پلک و جلوگیری از تغییر نامطلوب موقعیت آن اهمیت ویژه‌ای دارد.
در این مقاله، تکنیک‌های اصلی بلفاروپلاستی پلک بالا و پایین، تفاوت روش‌های جراحی، نقش کانتوپکسی و کانتوپلاستی و عوامل مؤثر بر انتخاب روش مناسب را بررسی می‌کنیم.
۱. بلفاروپلاستی پلک بالا چگونه انجام می‌شود؟
بلفاروپلاستی پلک بالا با هدف اصلاح پوست اضافه و در صورت لزوم، برجستگی‌های ناشی از چربی یا افتادگی غدهٔ اشکی انجام می‌شود. پیش از جراحی، میزان پوست اضافه، موقعیت چین پلک، وضعیت ابرو، تقارن دو چشم و عملکرد عضلهٔ بالابرندهٔ پلک بررسی می‌شود.
طراحی برش و برداشت پوست اضافه
در ابتدا، پوست اضافهٔ پلک در وضعیت مناسب علامت‌گذاری می‌شود. طراحی باید به‌گونه‌ای باشد که پس از برداشتن پوست، امکان بسته‌شدن کامل چشم حفظ شود و شکل طبیعی پلک تا حد امکان باقی بماند.
برش معمولاً در محل چین طبیعی پلک بالا قرار می‌گیرد تا اسکار جراحی پس از ترمیم کمتر دیده شود. مقدار پوست قابل برداشت باید با دقت تعیین شود؛ زیرا برداشت بیش از حد پوست ممکن است باعث دشواری در بستن چشم، خشکی چشم یا نمای نامطلوب پلک شود.
اصلاح چربی پلک بالا
در برخی بیماران، برجستگی بخش داخلی پلک بالا ناشی از چربی حدقه است. در صورت وجود اندیکاسیون، می‌توان این برجستگی را با برداشت محدود یا جابه‌جایی مناسب چربی اصلاح کرد.
هدف، ایجاد ظاهری طبیعی است، نه خالی‌کردن بیش از حد پلک. برداشت غیرضروری چربی می‌تواند به فرورفتگی پلک و ظاهر اسکلتی یا خسته منجر شود.
اصلاح افتادگی غدهٔ اشکی در بلفاروپلاستی پلک بالا
غدهٔ اشکی در قسمت فوقانی و خارجی حدقهٔ چشم قرار دارد. در برخی بیماران، این غده به‌دلیل تغییرات بافت‌های نگهدارنده دچار افتادگی یا جابه‌جایی به سمت پایین می‌شود و به شکل برجستگی در بخش خارجی پلک بالا دیده می‌شود.
این برجستگی لزوماً ناشی از پوست اضافه یا چربی حدقه نیست؛ بنابراین، هنگام ارزیابی پلک بالا باید احتمال افتادگی غدهٔ اشکی نیز در نظر گرفته شود.
در صورت تأیید افتادگی غده، در موارد مناسب می‌توان به‌جای برداشت بافت غده، آن را با تکنیک جراحی مناسب به موقعیت آناتومیک خود بازگرداند و تثبیت کرد؛ اقدامی که به آن Lacrimal Gland Repositioning گفته می‌شود.
حفظ بافت عملکردی غدهٔ اشکی اهمیت دارد؛ زیرا برداشت غیرضروری آن می‌تواند در تولید اشک و سلامت سطح چشم اختلال ایجاد کند. البته تشخیص افتادگی غده و انتخاب روش اصلاح آن باید بر اساس معاینه و یافته‌های جراحی انجام شود.
بستن برش
پس از اصلاح پوست و بافت‌های مورد نیاز، برش با بخیه‌های ظریف بسته می‌شود. محل برش معمولاً در چین طبیعی پلک قرار می‌گیرد و ظاهر نهایی آن به طراحی جراحی، روند ترمیم و ویژگی‌های پوستی بیمار بستگی دارد.
۲. بلفاروپلاستی پلک پایین چگونه انجام می‌شود؟
در پلک پایین، تغییرات مرتبط با افزایش سن ممکن است شامل برجستگی چربی زیر چشم، پوست اضافه، شلی پلک یا ترکیبی از این موارد باشد. انتخاب تکنیک باید بر اساس علت اصلی مشکل انجام شود؛ زیرا برجستگی چربی، پوست اضافه و شلی پلک الزاماً با یک روش اصلاح نمی‌شوند.
دو روش اصلی برای دسترسی جراحی به پلک پایین عبارت‌اند از روش ترانس‌کیوتانئوس و روش ترانس‌کانژکتیوال.
روش اول: بلفاروپلاستی ترانس‌کیوتانئوس (Transcutaneous Blepharoplasty)
در این تکنیک بلفاروپلاستی، برش پوستی معمولاً در زیر خط مژه‌های پلک پایین ایجاد می‌شود. از این مسیر می‌توان به چربی حدقه دسترسی پیدا کرد و در صورت نیاز پوست اضافه را برداشت یا بافت‌های دیگر را اصلاح کرد.
بسته به تکنیک جراح و شرایط بیمار، ممکن است عضلهٔ حلقوی چشم نیز در مسیر جراحی قرار گیرد یا دستکاری شود.
این روش در بیمارانی که پوست اضافهٔ قابل‌توجه دارند یا به اصلاحات گسترده‌تری نیازمندند، می‌تواند مناسب باشد. بااین‌حال، میزان برداشت پوست و نحوهٔ برخورد با عضله و ساختارهای نگهدارنده باید با دقت انتخاب شود؛ زیرا کشش بیش از حد یا اختلال در حمایت پلک می‌تواند خطر پایین‌کشیده‌شدن لبهٔ پلک، برگشتگی پلک به خارج یا نمایان‌شدن بیش از حد سفیدی چشم را افزایش دهد.
روش دوم: بلفاروپلاستی ترانس‌کانژکتیوال (Transconjunctival Blepharoplasty)
در تکنیک بلفاروپلاستی یه روش ترانس‌کانژکتیوال، برش از سطح داخلی پلک پایین و از طریق ملتحمه ایجاد می‌شود. به این ترتیب، برای دسترسی به چربی حدقه نیازی به ایجاد برش پوستی زیر مژه‌ها نیست.
این روش به‌ویژه در بیمارانی که برجستگی چربی زیر چشم دارند، اما پوست اضافهٔ آن‌ها کم است یا نیاز به برداشت گستردهٔ پوست ندارند، کاربرد دارد.
چربی ممکن است بر اساس وضعیت آناتومیک بیمار به مقدار محدود برداشته یا در صورت مناسب‌بودن شرایط، جابه‌جا شود تا برجستگی کاهش یابد و فرورفتگی ناخواسته ایجاد نشود.
یکی از مزایای این روش، پرهیز از برش خارجی برای دسترسی به چربی و امکان حفظ عضلهٔ حلقوی چشم است. بااین‌حال، انتخاب آن باید با توجه به وضعیت پوست و حمایت پلک انجام شود.
روش ترانس‌کانژکتیوال همراه با برداشت محدود پوست (Skin Pinch Excision)
در برخی بیماران، برجستگی چربی زیر چشم با مقدار محدودی پوست اضافه همراه است. در این شرایط، می‌توان اصلاح چربی را از راه ترانس‌کانژکتیوال انجام داد و در صورت وجود اندیکاسیون، مقدار کنترل‌شده‌ای از پوست اضافه را نیز با تکنیک Skin Pinch Excision برداشت.
در تکنیک پینچ، پوست اضافه به‌صورت محدود علامت‌گذاری و برداشته می‌شود. هدف این است که پوست اصلاح شود، بدون آنکه دستکاری گسترده‌ای در عضلهٔ حلقوی چشم لازم باشد. در این روش، معمولاً عضله بریده نمی‌شود و دستکاری آن به حداقل می‌رسد.
ترکیب تکنیک بلفاروپلاستی ترانس‌کانژکتیوال با برداشت محدود پوست می‌تواند در بیماران منتخب، امکان اصلاح هم‌زمان برجستگی چربی و پوست اضافه را فراهم کند و با حفظ بهتر ساختارهای نگهدارندهٔ پلک، خطر برخی عوارض مانند پایین‌کشیده‌شدن پلک را کاهش دهد.
بااین‌حال، این روش برای همهٔ بیماران مناسب نیست. در صورت وجود پوست اضافهٔ شدید، شلی قابل‌توجه پلک یا ضعف ساختارهای نگهدارنده، ممکن است روش دیگری لازم باشد. همچنین، استفاده از این تکنیک خطر عوارض را به‌طور کامل از بین نمی‌برد.
برداشت چربی یا جابه‌جایی آن؛ کدام مناسب‌تر است؟
در گذشته، در بسیاری از موارد برجستگی چربی زیر چشم با برداشت چربی درمان می‌شد. امروزه، در بیماران منتخب می‌توان به‌جای برداشت بیشتر چربی، آن را به‌صورت کنترل‌شده جابه‌جا کرد تا مرز بین پلک و گونه طبیعی‌تر شود.
تصمیم بین برداشت، جابه‌جایی یا ترکیبی از این دو به میزان برجستگی چربی، وجود فرورفتگی زیر چشم، وضعیت بافت‌های اطراف و ویژگی‌های آناتومیک بیمار بستگی دارد. برداشت بیش از حد چربی ممکن است به فرورفتگی زیر چشم و ظاهر خسته منجر شود.
۳. کانتوپکسی و کانتوپلاستی چه هستند و چه زمانی انجام می‌شوند؟
در بلفاروپلاستی پلک پایین، تنها اصلاح پوست و چربی اهمیت ندارد؛ موقعیت پلک و استحکام ساختارهای نگهدارندهٔ آن نیز باید حفظ شود. در برخی بیماران، برای تقویت حمایت پلک پایین یا اصلاح شلی آن، ممکن است اقداماتی روی گوشهٔ خارجی چشم و تاندون کانتال خارجی لازم باشد.
دو اصطلاح مهم در این زمینه، کانتوپکسی و کانتوپلاستی هستند.
کانتوپکسی (Canthopexy)
کانتوپکسی روشی برای تقویت و تثبیت ساختارهای نگهدارندهٔ گوشهٔ خارجی پلک است. در این روش، تاندون کانتال خارجی یا بافت‌های مرتبط به‌گونه‌ای حمایت و تثبیت می‌شوند که موقعیت پلک پایین بهتر حفظ شود؛ معمولاً بدون بازسازی گستردهٔ تاندون.
کانتوپکسی ممکن است در بیمارانی که شلی خفیف تا متوسط پلک پایین دارند یا بر اساس ارزیابی جراح در معرض خطر تغییر موقعیت پلک پس از جراحی هستند، در نظر گرفته شود.
کانتوپلاستی (Canthoplasty)
کانتوپلاستی به مجموعه‌ای از تکنیک‌های جراحی برای اصلاح یا بازسازی ساختار کانتال خارجی گفته می‌شود. بسته به روش انتخاب‌شده، ممکن است آزادسازی، تغییر موقعیت یا اتصال مجدد تاندون کانتال خارجی انجام شود.
این روش می‌تواند در مواردی که شلی پلک قابل‌توجه‌تر است یا نیاز به اصلاح ساختاری بیشتری وجود دارد، مطرح شود. تکنیک دقیق به وضعیت پلک، میزان شلی، سابقهٔ جراحی و هدف درمان بستگی دارد.
تفاوت اصلی کانتوپکسی و کانتوپلاستی
به‌طور خلاصه، کانتوپکسی عمدتاً برای تقویت و تثبیت حمایت پلک به کار می‌رود؛ درحالی‌که کانتوپلاستی امکان اصلاح و بازسازی گسترده‌تر ساختار گوشهٔ خارجی پلک را فراهم می‌کند. البته مرز این دو اصطلاح در برخی تکنیک‌های جراحی کاملاً مطلق نیست و نام‌گذاری ممکن است با توجه به روش مورد استفاده متفاوت باشد.
آیا کانتوپکسی یا کانتوپلاستی برای همه لازم است؟
خیر. این اقدامات جزء الزامی تمام جراحی‌های پلک پایین نیستند. تصمیم‌گیری به معاینهٔ پیش از عمل و ارزیابی حمایت پلک بستگی دارد.
عوامل مهم در این ارزیابی عبارت‌اند از:
- میزان شلی افقی پلک پایین
- نتیجهٔ آزمون‌های بالینی بررسی شلی و بازگشت پلک، از جمله Snap-back test و Distraction test
- وضعیت تاندون کانتال خارجی و حمایت پلک
- وجود برگشتگی پلک به خارج یا پایین‌کشیده‌شدن آن
- سابقهٔ جراحی پلک و وضعیت سطح چشم
- میزان پوست قابل برداشت و تکنیک انتخابی بلفاروپلاستی
در بیمارانی که شلی قابل‌توجه یا ضعف حمایت پلک دارند، اصلاح چربی و پوست به‌تنهایی ممکن است کافی نباشد. در این موارد، اقدام مناسب برای حمایت یا بازسازی پلک باید بر اساس شرایط بیمار انتخاب شود.
۴. آیا بلفاروپلاستی پلک بالا و پایین را می‌توان هم‌زمان انجام داد؟
بله. در صورت مناسب‌بودن شرایط عمومی بیمار و ارزیابی دقیق وضعیت هر دو پلک، می‌توان بلفاروپلاستی پلک بالا و پایین را در یک جلسه انجام داد.
مزیت این رویکرد، امکان اصلاح هماهنگ تغییرات پلک‌هاست. بااین‌حال، انجام هم‌زمان جراحی همیشه بهترین انتخاب نیست و باید عواملی مانند سلامت عمومی، خشکی چشم، وضعیت بسته‌شدن پلک‌ها، میزان اصلاح مورد نیاز و پیچیدگی جراحی در نظر گرفته شوند.
در برخی بیماران، انجام مرحله‌ای جراحی یا محدودکردن میزان اصلاح می‌تواند انتخاب مناسب‌تری باشد.
۵. تفاوت بلفاروپلاستی با جراحی اصلاح افتادگی پلک چیست؟
بلفاروپلاستی و جراحی اصلاح افتادگی پلک یا پتوز (Ptosis Surgery) دو عمل متفاوت هستند، هرچند ممکن است در برخی بیماران هم‌زمان انجام شوند.
در بلفاروپلاستی، هدف اصلی اصلاح پوست اضافه و در صورت لزوم، برجستگی چربی یا تغییرات بافتی پلک است.
در جراحی پتوز، هدف اصلاح موقعیت لبهٔ پلک بالاست؛ به‌ویژه هنگامی که اختلال در عملکرد یا ساختمان عضلهٔ بالابرندهٔ پلک یا ساختارهای مرتبط باعث پایین‌بودن لبهٔ پلک شده باشد.
بنابراین، اگر مشکل اصلی بیمار افتادگی واقعی لبهٔ پلک باشد، برداشتن پوست اضافه به‌تنهایی ممکن است مشکل را برطرف نکند. تشخیص صحیح نوع افتادگی، پیش از انتخاب روش جراحی ضروری است.
۶. آیا بلفاروپلاستی می‌تواند شکل چشم را تغییر دهد؟
هدف اصلی بلفاروپلاستی، اصلاح تغییرات پلک و حفظ تناسب طبیعی چشم‌هاست؛ نه تغییر افراطی شکل چشم.
در برخی موارد، به‌خصوص هنگام جراحی پلک پایین، برداشت بیش از حد پوست یا اختلال در حمایت پلک می‌تواند موجب تغییر ناخواستهٔ شکل چشم شود. از سوی دیگر، اقدامات کانتال ممکن است در شرایط خاص برای حمایت یا اصلاح موقعیت گوشهٔ خارجی چشم به کار روند.
جراحی چشم گربه‌ای (Cat-eye) چیست؟
اصطلاح «چشم گربه‌ای» در شبکه‌های اجتماعی معمولاً به مجموعه‌ای از روش‌های زیبایی برای تغییر حالت و موقعیت گوشهٔ خارجی چشم اشاره دارد. این اصطلاح به یک تکنیک واحد و استاندارد پزشکی محدود نمی‌شود و ممکن است برای روش‌های متفاوتی به کار رود.
کانتوپکسی و کانتوپلاستی ممکن است در برخی برنامه‌های جراحی برای اصلاح موقعیت گوشهٔ خارجی چشم مطرح شوند، اما این دو روش یکسان نیستند و نباید صرفاً برای رسیدن به یک ظاهر مد روز، بدون ارزیابی آناتومیک انجام شوند.
تغییر موقعیت پلک باید با توجه به عملکرد آن، حمایت تاندونی، سلامت سطح چشم و تناسب کلی چهره برنامه‌ریزی شود. ایجاد کشش بیش از حد یا تغییر نامتناسب موقعیت پلک می‌تواند به اختلال در بسته‌شدن چشم، تحریک سطح چشم یا تغییرات نامطلوب در ظاهر پلک منجر شود.
۷. بلفاروپلاستی با چه نوع بیهوشی انجام می‌شود؟
بلفاروپلاستی پلک بالا یا پایین، بسته به شرایط بیمار، وسعت جراحی و ترجیح تیم درمان، می‌تواند با بی‌حسی موضعی و در صورت نیاز آرام‌بخشی یا با بیهوشی عمومی انجام شود.
انتخاب روش بیهوشی باید پس از بررسی وضعیت عمومی بیمار، سابقهٔ پزشکی، داروهای مصرفی و میزان جراحی مورد نیاز انجام شود. در جراحی‌های گسترده‌تر یا هنگامی که چند اقدام هم‌زمان انجام می‌شود، ممکن است روش متفاوتی ترجیح داده شود.
۸. چه عواملی بر انتخاب تکنیک و نتیجهٔ بلفاروپلاستی تأثیر می‌گذارند؟
انتخاب تکنیک مناسب به یک عامل محدود نیست. مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:
- میزان پوست اضافه: برداشت پوست باید به‌اندازه‌ای باشد که اصلاح ایجاد کند، اما بسته‌شدن کامل چشم را مختل نکند.
- برجستگی یا کمبود چربی: در برخی بیماران برداشت محدود چربی مناسب است؛ در برخی دیگر جابه‌جایی آن نتیجهٔ طبیعی‌تری ایجاد می‌کند.
- افتادگی غدهٔ اشکی: برجستگی بخش خارجی پلک بالا ممکن است ناشی از افتادگی غدهٔ اشکی باشد و به رویکرد متفاوتی نیاز داشته باشد.
- وضعیت عضله و عملکرد پلک: افتادگی واقعی لبهٔ پلک باید از پوست اضافه تشخیص داده شود.
- شلی پلک پایین: در صورت وجود شلی یا ضعف حمایت، نیاز احتمالی به کانتوپکسی یا کانتوپلاستی باید ارزیابی شود.
- خشکی چشم و سلامت سطح چشم: این عوامل در برنامه‌ریزی جراحی و تعیین میزان اصلاح اهمیت دارند.
- سابقهٔ جراحی و ویژگی‌های بافتی: جراحی قبلی، اسکار، تقارن پلک‌ها و کیفیت پوست می‌توانند بر انتخاب روش تأثیر بگذارند.
جمع‌بندی
بلفاروپلاستی پلک بالا و پایین مجموعه‌ای از تکنیک‌های جراحی است که باید بر اساس آناتومی و نیازهای هر بیمار انتخاب شوند. در پلک بالا، اصلاح پوست و چربی و توجه به احتمال افتادگی غدهٔ اشکی اهمیت دارد. در پلک پایین، انتخاب بین روش ترانس‌کیوتانئوس، ترانس‌کانژکتیوال یا ترانس‌کانژکتیوال همراه با برداشت محدود پوست به وضعیت پوست، چربی و حمایت پلک بستگی دارد.
در بیمارانی که شلی یا ضعف حمایت پلک پایین دارند، ممکن است کانتوپکسی یا کانتوپلاستی نیز برای تقویت یا بازسازی ساختارهای نگهدارنده لازم باشد. تشخیص افتادگی واقعی پلک از پوست اضافه و برنامه‌ریزی دقیق میزان اصلاح، از اصول مهم دستیابی به نتیجه‌ای طبیعی و حفظ عملکرد پلک است.
برای آشنایی بیشتر با کاربردهای جراحی پلک، موارد انجام بلفاروپلاستی و نکات مهم پیش از تصمیم‌گیری برای جراحی، به صفحهٔ جراحی پلک مراجعه کنید.
منابع علمی
- American Society of Plastic Surgeons (ASPS). Eyelid Surgery Procedure.
https://www.plasticsurgery.org/cosmetic-procedures/eyelid-surgery/procedure - American Academy of Ophthalmology, EyeWiki. Upper Eyelid Blepharoplasty.
https://eyewiki.aao.org/Upper_Eyelid_Blepharoplasty - American Academy of Ophthalmology, EyeWiki. Lower Eyelid Blepharoplasty.
https://eyewiki.aao.org/Lower_eyelid_blepharoplasty - Rohrich RJ, et al. Upper and Lower Blepharoplasty. Plastic and Reconstructive Surgery Global Open. 2016.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4977129/
